Tanie kalorie, kosztowne konsekwencje: jak polityka federalna przyczynia się do chorób przewlekłych - Mitchell Nemeth, Mises Wire, 25.03.2026.
Zadłużenie narodowe Stanów Zjednoczonych wynosi obecnie około 39 bilionów dolarów, co przekracza 355 000 dolarów na podatnika. Takie liczby skłaniają do analizy programów rządowych napędzających chroniczne deficyty budżetowe. Według Peter G. Peterson Foundation "jednym z największych czynników wzrostu tego długu są wydatki federalne na główne programy opieki zdrowotnej, takie jak Medicare i Medicaid. Oczekuje się, że federalne wydatki na opiekę zdrowotną wzrosną o 73 procent w ciągu najbliższych dziesięciu lat”, jednak niewielu poświęca czas, by rozważyć jedną z głównych przyczyn leżących u podstaw tego zjawiska. Wydatki federalne napędzają niezrównoważone deficyty poprzez zniekształcanie polityki rolnej, żywieniowej i zdrowotnej.
Subsydia federalne zasługują na bliższe zbadanie pod kątem roli, jaką mogą odgrywać w utrwalaniu samonapędzającego się cyklu napięć fiskalnych i problemów zdrowia publicznego. W uproszczeniu mechanizm wygląda następująco.
Subsydia rolne kształtują rynki żywności w sposób, który sprawia, że żywność ultra-przetworzona jest konsekwentnie tańsza niż pełnowartościowe, minimalnie przetworzone alternatywy. Federalne programy wsparcia żywieniowego, w tym SNAP (Supplemental Nutrition Assistance Program), kierują następnie środki podatników do środowiska żywnościowego, w którym najtańsze opcje są często najmniej wartościowe odżywczo. Z czasem wynikający z tego wzrost chorób przewlekłych związanych z dietą przenosi koszty na publicznie finansowane programy opieki zdrowotnej, zwłaszcza Medicaid, który przejmuje rosnącą część wydatków na leczenie chorób metabolicznych i przewlekłych.
Polityki te - które subsydiują produkcję niezdrowej żywności, finansują jej konsumpcję i pokrywają wynikające z niej konsekwencje zdrowotne - przyczyniają się do wzrostu wydatków federalnych. Ponieważ wydatki te są finansowane poprzez trwałe deficyty i ekspansję monetarną, skutkiem jest zwiększona presja inflacyjna.
Polityka rolna: kukurydza, soja, zboża itd.
Polityka rolna Stanów Zjednoczonych jest co roku ustalana przez Kongres w tzw. "Farm Bill”. Według Cato Institute znaczące wsparcie federalne i subsydia rozpoczęły się w latach 30. XX wieku. "Większość bezpośrednich subsydiów trafia do dużych producentów kukurydzy, soi, pszenicy, bawełny i ryżu — a nie do hodowców zwierząt ani producentów owoców i warzyw.” Zarówno z perspektywy polityki wewnętrznej, jak i bezpieczeństwa narodowego, rząd federalny ma interes w ochronie krajowych producentów żywności, aby zapewnić wystarczającą ilość żywności dla obywateli oraz eksport na rynki międzynarodowe. Problem pojawia się wtedy, gdy subsydiowane produkty nie są kluczowe dla zdrowia żywieniowego ludzi.
Subsydiowane uprawy towarowe, takie jak kukurydza, soja i pszenica, stały się wszechobecne w amerykańskiej diecie. Ponieważ są one sztucznie tanie, producenci mogą być skłonni wykorzystywać je lub ich pochodne do wytwarzania składników, takich jak syrop kukurydziany, oleje roślinne czy dodatki chemiczne. Producenci żywności chętnie korzystają z tańszych składników, aby tworzyć produkty atrakcyjne dla konsumentów ze względu na niską cenę, a jednocześnie trwałe w przechowywaniu. Oprócz tanich surowców i ich pochodnych mogą także stosować wypełniacze lub inne składniki poprawiające smak, wygląd czy trwałość produktów.
Dla konsumenta tańsza żywność oznacza więcej dochodu na inne potrzeby lub dobra luksusowe. Jednak żywność ultra-przetworzona może być pozbawiona istotnych składników odżywczych i minerałów, które są tracone w procesie produkcji. Metaanaliza British Medical Journal (BMJ) z 2024 roku wykazała, że spożycie żywności ultra-przetworzonej wiąże się z wyższym ryzykiem śmierci z jakiejkolwiek przyczyny oraz jest powiązane z 32 rezultatami zdrowotnymi, w tym nowotworami, chorobami serca i zaburzeniami metabolicznymi.
Według tej metaanalizy BMJ z 2024 roku, w grę wchodzi kilka czynników:
"Zmiany w strukturze żywności podczas intensywnego przetwarzania, znane również jako rekonstrukcja dietetyczna, mogą wpływać na trawienie, wchłanianie składników odżywczych i uczucie sytości.”
"Pojawiające się dowody u ludzi wskazują na związki między narażeniem na dodatki, w tym słodziki niesacharydowe, emulgatory, barwniki oraz azotany/azotyny, a negatywnymi skutkami zdrowotnymi.”
"Rosnąca liczba danych wskazuje na jednoczesne narażenie na kombinacje wielu dodatków, które mogą wywoływać potencjalne ‘efekty koktajlu’ o większym wpływie na zdrowie niż pojedyncze substancje."
"Żywność ultra-przetworzona może zawierać zanieczyszczenia mające wpływ na zdrowie, które przenikają z materiałów opakowaniowych.”
Łącznie te cztery czynniki mogą przyczyniać się do negatywnych skutków zdrowotnych związanych z żywnością ultra-przetworzoną pochodzącą z subsydiowanych upraw towarowych.
SNAP: śmieciowe jedzenie i napoje gazowane
Program Supplemental Nutrition Assistance Program (SNAP) jest administrowany przez stany, ale zarządzany przez Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA - US Department of Agriculture), finansowany z Farm Bill. SNAP ma na celu zapewnienie żywności osobom o niskich dochodach i znajdującym się w trudnej sytuacji. Według USDA około 20 procent rocznego budżetu SNAP jest wydawane przez beneficjentów na śmieciowe jedzenie, słodycze, desery i napoje gazowane. Autorzy publikacji w The Hill przedstawili znaczącą statystykę: 9,3 procent wszystkich środków SNAP przeznaczanych jest na napoje słodzone cukrem. Szacują oni, że subsydia SNAP "generują od 20 do 25 procent przychodów Coca-Cola i PepsiCo w USA”.
W ciągu ostatnich dekad głównym punktem krytyki ze strony republikańskich decydentów wobec SNAP była propozycja, aby beneficjenci musieli pracować co najmniej 80 godzin miesięcznie, aby utrzymać uprawnienia. Poza debatą o wymogu pracy niewielu wybranych urzędników (z wyjątkiem byłego republikańskiego gubernatora Minnesoty Tima Pawlenty’ego) próbowało rozwiązać szersze problemy systemowe, takie jak możliwość wykorzystywania środków SNAP do zakupu śmieciowej żywności i napojów gazowanych.
W lutym 2025 roku senator Mike Lee z Utah przedstawił projekt ustawy mającej na celu zakazanie wykorzystywania środków SNAP na niezdrową żywność i napoje gazowane. Od tego czasu kilka stanów wprowadziło ograniczenia uniemożliwiające używanie środków SNAP na słodzone napoje i słodycze, co niewątpliwie jest krokiem we właściwym kierunku. Rząd federalny nie powinien przeznaczać pieniędzy podatników na subsydiowanie zakupu produktów, które nie wspierają celu programu SNAP, jakim jest zapewnienie "świadczeń żywnościowych rodzinom o niskich dochodach w celu uzupełnienia ich budżetu na zakupy spożywcze, aby mogły sobie pozwolić na pożywną żywność niezbędną dla zdrowia”.
Wydatki na opiekę zdrowotną i choroby przewlekłe
Jak wcześniej omówiono, polityka rolna Stanów Zjednoczonych subsydiuje różne uprawy towarowe, które przyczyniły się do obniżenia kosztów żywności. Producenci żywności starali się utrzymywać niskie ceny, jednocześnie zachęcając konsumentów do powrotu po ich produkty. Niestety dieta przeciętnego Amerykanina została wypełniona produktami niskiej jakości, ubogimi w składniki odżywcze. Rodziny o niskich dochodach są szczególnie narażone ze względu na powszechną dostępność taniej, wysoko przetworzonej żywności. Liczne badania łączą złe nawyki żywieniowe (diety ubogie w produkty bogate w składniki odżywcze) z chorobami metabolicznymi i przewlekłymi.
Na przykład badanie Uniwersytetu Tufts wykazało, że 85 procent wszystkich wydatków na opiekę zdrowotną dotyczy zarządzania chorobami metabolicznymi i przewlekłymi; według tego badania rząd federalny wydaje 383,6 miliarda dolarów rocznie na leczenie tych schorzeń. Według Centers for Disease Control and Prevention (CDC) "dziewięćdziesiąt procent z 4,9 biliona dolarów rocznych wydatków na opiekę zdrowotną w kraju dotyczy osób z chorobami przewlekłymi i zaburzeniami psychicznymi”. CDC przedstawia także wydatki według chorób: 233,3 miliarda dolarów rocznie na choroby serca i udary, 413 miliardów dolarów w 2022 roku na zdiagnozowaną cukrzycę, 173 miliardy dolarów rocznie na otyłość, szacunkowo 360 miliardów dolarów na chorobę Alzheimera w 2024 roku oraz 25 procent (95,7 miliarda dolarów) wydatków Medicare przeznaczane jest na przewlekłą chorobę nerek.
Inflacja i nadmierne wydatki na opiekę zdrowotną
Biorąc pod uwagę, że choroby przewlekłe stanowią ponad 90 procent wydatków Medicare i ponad 80 procent kosztów Medicaid, zajęcie się ich przyczynami poprzez profilaktykę jest czymś, czego nie można ignorować. Kontynuowanie wykładniczego wzrostu tych programów wydatkowych bez poważnego planu rozwiązania epidemii chorób przewlekłych jest fiskalnie nie do utrzymania i nieodpowiedzialne.
Niestety zbyt niewielu polityków koncentruje się na rozwiązaniu problemu chorób przewlekłych. Wielu - jeśli nie większość - Demokratów konsekwentnie podkreśla kwestie dostępu do opieki zdrowotnej, podczas gdy Republikanie skupiają się na kosztach, ignorując dostępność. Żadna z partii politycznych nie zajęła się ani nie uznała głównej porażki systemu opieki zdrowotnej, jaką jest fakt, że koszty dramatycznie rosną, a jednocześnie wyniki zdrowotne w zakresie chorób przewlekłych się pogarszają.
Decydenci polityczni muszą współpracować, aby inwestować w profilaktykę i ocenić szersze systemowe błędy programów wydatków federalnych. Począwszy od polityki rolnej, rząd federalny powinien przeanalizować skutki subsydiów dla upraw towarowych i rozważyć ich rolę w epidemii chorób przewlekłych. Decydenci powinni ponownie rozważyć dopuszczenie wykorzystywania środków podatników (SNAP) do subsydiowania konsumpcji śmieciowego jedzenia, słodyczy i żywności ultra-przetworzonej. Wreszcie federalni decydenci muszą uwzględnić niezrównoważoną trajektorię Medicare i Medicaid oraz szerzej — wydatków na opiekę zdrowotną. Żaden z tych problemów nie może być traktowany w oderwaniu, ponieważ wszystkie prowadzą do tego samego potencjalnego rezultatu: długoterminowej niestabilności fiskalnej rządu federalnego oraz społeczeństwa zbyt dotkniętego chorobami przewlekłymi, by móc samodzielnie wyjść z tej sytuacji.